Zun Zazayun o Zazaki Meal Qurun

Qur'un

Qur'un

Zazaki Meal Qur'un, dunyadi tênika sitê madi esta. Ez wazenag simazi past bidi ma...

Bajar

Bajari Zazayun

Bunên Zazêy ma Tirkiye’di kumcadi cuwyên? (Bingöl-Diyarbakir-Dersim-Kayseri-Urfa-Malatya Elazig...)

zwun

Zun Zazayun

Zun ma ser, zahf chik nisyow. Hama inig nisyê, inunra yowyê yiz zi yow binun nitepsêni...

SerpelZazaki MealZun ZazakiMaqalêyi mıMedyaDerhıeq Qur'un'ıdZazaki Xutbê

Zazakivaj.com ida

Qê zun Zazayun o qê Zazaki Meal buniyen hêt rastra >>>

Zazaki Meal
Zazaki Ferheng ONLÌNE- FERHENGÊ ZAZAKÌ
sanal klavyesanal klavye

Zazaca karakter

sanal klavye
Zazaca-Türkçe  «--»  Türkçe-Zazaca   |   Zazaca-İngilizce «--» İngilizce-Zazaca Sözlük için yukarıdaki kutucuğa bilmediğiniz kelimeyi yazıp sorgulayabilirsiniz.

Zazaki o Zazêy (Zazalar ve Zazaca)

Posted by
/ /

Zazaki o Zazêy

zazaki

Cêy cüyayişê Zazayun

Zazêy, texmıni ser nıfuıs yin 5 miluna o Doğu-Anadoli’da bênatê Fırat o Dijled cuwyêni. Enlemê cêy cuwyayişê yin  37,8°- 42° o boylamê cêy cuwyayişê yını zi 37,8°- 40° a. , wuılati ser vera ruejê-Sivas’ra hıetana Vartuı, o Gümüşxane’ra hıetana Siverek’e şıni. Ekseri Dêrsim, Çolig, Erzincun, Xarpiyet, Ciêy ciêy Amed’ıd , hênê Qangal’ıd, Zara’d, Ulaş’ıd o İmranlı’di (Siwas), Kelkit’d, Şiran o Gümüşxane’dı, Xınıs’ıd, Çat’ıd, Eşqela’d (Erzuırım), Gerger’ıd (Adiyemun), Puturge’d ve E’repkir’ıd (Malatiya), Muıtki’d (Bêtlis), Sasun’ıd (Batmun), Sarız’ıd (Qêysêri), qezun Aksaray’ıdi Zazêy cuıwyêni. Bie ınuni Zazêy; İstambuel, Enqerı, Buırsa, Eskişehir o pa ınuna zahfiyê Qezuni Tırkiyadi cuıwyêni. Dewlêtê Almunya, Avusturya, İsviçre, Holanda, Belçiqa, Fransa, İswêç, o Danimarqa’di texminunra 300 hıenzar Zazêyi êsti. Zahfiê ınuni qê guıriya ya zi qê tuıjariya  Almunidı xêwitiyêni. Suırginê 1944’ida vuni, tikiy Zazêyi zi şiy Cambul (Kazakistan) o Batum (Gürcistaniy). Nuıfısê Zazun ser qet’i yow malumatiy çinika. Labelê tikiy texminunra 3 milun, tikiy texmünunra zi bênatê 3 wo 6 milun Zazêy êsti riy ıerdıdi.

Zun o mıletiyê Zazun

Zazaki, daxilê zuni Hind-Avrupaira, Zun İrunid daxilê letê Qulve-Ruejawiy bena. Zun Beluçi, Gorani o Sengseri ser letêy Qulve-Ruejawiy’ra  ğuırıbê Hyrkani(Gurgan)’yrawa.  Zun ser merdımatiyê Zazakiy ow merdımatiyê Talişi, Mazenderani, Semnani, Gileki, Tati, Herzendi, Kuırdiy, Farskiy esta. Hêt grameri wo  tikiy çequiyun ser Zazakiy,   Quılvê-İrun’id, Kıştê Behrê Hazar’ıd umyawa mêdun. Bie ınunı zi Zazakiy; Anadoli’d Kuırmunckiyra zahf têsir diya, Sebêb ınê zi  ınawag; Zazêy o Quırmuncuni ezelra hê piyawayi.

Tırkiyadi Zazaki ser ina yow qen’at hıakımag, Zazaki lehçê Quırmunci’ya. Zunun İrunra, İlm zun ser İrunolojiyır Zazaki, yow lehçêy Quırmunci niyawa. Xuı ser muısteqil yow zuna Zazaki. Nuıfıs Quırdun Nuıfıs Zazunlara zahfa, labelê ına nina ina yow me’nag Zazaki çinika ya zi xuı ser yow zunêkow muıstaqil niyawa…Zazun ser hıakımiyetiyê Quırdun, Zazaki ser zahf têsir kerda. Miyun qum Zazunıd, xuısısiyetıd Ruejawiun Anadoli’yıd ina yow qen’at hıakımag, Zazaki lehçe Quırdi’ya. Labelê ın ruêj madi, ına qen’at biyawa vin. Vin biyayiş ına qen’atıd barê dergiyun ow barê  zun ser tikiy xewati esta.

Tüırkiya’dı ay zunun binun ser, wext vêrra hıetana êr ruêj ma zahf  neheqiy biyawa. Inê sera zi Zazakid Fen ser, zah çik ninısyow o ınê sera zi yow belgewa nışti çinika. Labelê ına sebebra zi, tıvêr Tırkiyadi, xuısısi serı zi Almunidi Zazaki ser zahf xewat vırazyawa. Nêtcê ına xewatıd ma zunig, Zazaki daxilê zunun İruniya.

Hewê en vêrrni, zun ser xewatê xuıra dım  Zunanoğ Oskar Mann, Zazaki’r vunu “Zazaki xuı ser yow zunêka muıstaqila.”  1903’ra hıetana 1907’ıd xewatê Oskar Mann’i ser,  Karl Hadank zahf xewat dunuw o ına xewatê xuı wo xewatê Oskar Mann, eserag nımê ya “Die Mundarten der Zâzâ” ‘wa ınê, ina yow kıtab 1932’di Zazaki ser nısenuw. Inêra pê, Zazaki miyun Zunanoğunid xuı ser muıstaqil yow zun kawuıl biyawa. Oskar Mann’ra cuavêri zi Peter Lerch (1856), Friedrich Müller (1864), Albert van Le Coq (1901)  ıni Zunanoği, eserun xuıdi derhêq Zazaki’di tikiy malumati dawa ma.

W.B. Henning (1954) , D.N. MacKenzie (1961-95), T. L. Todd (1985; A Grammar of Dimili [also known as Zaza], Michigan 1985, 277 s.), G.S. Asatrian / F. Vahman (1987-95), Joyce Blau (1989), P. Lecoq (1989), C. M. Jacobson (1993-97; Rastnustena Zonê Ma / Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache, Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn 1993 / İstanbul 2001, Tij Yayınları; Zazaca Okuma Yazma El Kitabı, Bonn 1997 / İstanbul, Tij Yayınları), J. Gippert (1993-96), M. Sandonato (1994), Ludwig Paul (1994-98; Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden 1998, 366 s.), Zılfi Selcan (1987-98; Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim), Wissenschaft und Technik Verlag, Berlin 1998) Zazaki ser vatê ın Zunanoğuna xewatê ın zunanoğun hıetana ın ruêj ma umyawa.

Tırkiya’di, Zun wendiş tênıka Tırki’ya o ına sebebra zi Anandoliyag zahfiyê medeniyetuniri biyawa yow cêy cüwyayişi itad, ina yow aqıl zahf zarar dow ıni medeniyetun o ınê serazi zun ın medeniyetun zahf verd nişiyawa. Ina wazyet, pa Zazakiya zahf zırar dow ıni zunun o ın zuni pê ina yow aqıl, ça nimenda vinıbu. Ini serun pêyinunıd xusisiyetıdı zi Awrupa’di edebiyate Zazaki ser qum Zazun, gera kısêkerdış ser gereka zi nıştışi ser zahf yow xewat dawa o hamara zi ına xewat ha diyena. Nêtcê ına xewatı zi – hêdi bıbı zi- hênê fiek dawa o duna.

Zazaki, Miyun Zunun Kuzey-Batı İrunıd şemê Prof. Dr. J. Gippert ve P. Lecoq’ra ina yow sınıfıd xuır ca vinena:

İRUNÊ QULVÊ RUÊJAWUN::
Hyrkani (Gurgan/Cürcan) Ğurubê Yê: Beluçi, Sengiseri, Gurani, Zazaki
Karmani Grurbu: Kuırdi, Sivendi
Medo-Hazar (Caspic) Ğurubê Yê Gileki, Mazederani, Sorxeyi, Taleshi, Âseri

İRUNÊ CENUPÊ RUÊJAWUN:

Farıski, Taciki, Tatiki

Wext vêrra hıetana êr xewatag zun ser vırazyawa ına xewatra ma zunig Zazaki, ow zun Patkiyag  Zun İruniraw ına wo Zazaki yow binunra zahf nizdiy. Êr ruêj madı zi Qulvê İrunıd ay zunig kıştê Behrê Hazarıd  pê qısê bêni ayi wo benatê Zazaki’d zahf yow merdımatiya nızdi esta. Ina merdımati çoy şaş kena.

Din

Zazêy mara nime yin A’lewiy, nimê yino bini zi Suınniy. Miyun Suınniyunıdı zi tikiyiyê yinŞa’fiy Ay bini zi Hıenêfiy.  Xuısısiyedıd A’lêvitiy-Suınnıtiy Ya zi Şa’fitiy o Hıenêfitiy kısêkerdışıd miyun Zazunıd zun o quıltır ser zahf  xuı bêlı kenu.

Zazalar ve Zazaca

zazaki

 

Zazalar’ın yaşadığı coğrafya

Zazalar, nüfusu tahminen 4-6 milyon olan bir halk olarak Doğu-Anadolu’nun Fırat ve Dicle su havzasında yaşarlar. Sükun ettikleri yer enlem 37,8°- 42° ve boylam 37,8°- 40° arası arasında yer alan bölgede, il olarak Doğu-Sivas’tan Varto’ya, Gümüşhane’den Siverek’e kadar uzanır. Ağırlıklı olarak Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazığ, Kuzey-Diyarbakır illerinde yaşarken, Kangal, Zara, Ulaş ve İmranlı (Sivas), Kelkit, Şiran ve Gümüşhane, Hınıs, Çat, Aşkale (Erzurum), Gerger (Adıyaman), Pötürge ve Arapkir (Malatya), Mutki (Bitlis), Sason (Batman), Sarız (Kayseri), Aksaray ilçelerinde de meskendirler. Bunun dışında İstanbul, Ankara, Bursa, Eskişehir ve birçok ilçeye göçetmiş Zaza mevcuttur. Almanya, Avusturya, İsviçre, Hollanda, Belçika, Fransa, İsveç, Danimarka gibi Avrupa ülkelerinde bulunan Zaza sayısı tahminen 300.000’dir. Çoğu Almanya’ya iş veya son yıllarda iltica etmek için yerleşmiştir. Cambul (Kazakistan) ve Batum (Gürcistan) bölgelerinde de 1944’te sürgün edilen Zazalar’ın yaşandığı söylenmektedir. Zazalar’ın nüfusu hakkında kesin bir bilgi mevcut değil, fakat tahminlere göre 3 milyon, bazı tahminlere göre ise 4 ile 6 milyon arasıdır.

Dil ve etniklik

Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İrani diller gurubun Kuzey-Batı koluna dahildir. Beluçi, Gorani ve Sengseri dilleriyle Kuzey-Batı kolunun Hyrkani (Gurgan) alt gurubunu teşkil etmektedir. Zazaca’nın diğer akraba olduğu diller arasında Talişi, Mazenderani, Semnani, Gileki, Tati, Herzendi, Kürtçe, Farsça sayılabilir. Gramer ve kimi önemli sözcükler açısından Zazaca’ya yakın olan diller Kuzey-İran’da, Hazar Denizi kıyısında konuşulan dillerdir. Onun dışında Anadolu’da konuşulan Kurmanci-Kürtçesiyle yüzyıllarca ortak coğrafya paylaştığından dolayı bir dil yaklaşımı olmuştur.

Zazaca üzerine Türkiye’de, özellikle siyasette bir Kürt lehçesi olarak bilinen bir statüko mevcut. İrani dillerin dilbilim dalı olan İranoloji’ye göre ise Zazaca bir Kürt lehçesi veya dili değil, başlıbaşına bir dildir. Kürtler’in siyasi ve sayısal olarak Zazalar’a göre daha üstün olması, Zazalar’ın ve Zazaca’nın varlığı konusunda epey bir dezavantaj oluşturmuştur. Zazaca hakkında siyasette ve halk arasında, özellikle Batı-Anadolu’da yaygın olan “Kürt lehçesi” diye bir tanımlama vardır. Fakat özellikle son yıllarda yavaş yavaş açığa çıkan araştırmaların ve dergilerin sayesinde bu görüş değişmektedir.

Türkiye’de Türkçe’nin dışındaki yerli dillere uygulanan baskıdan ve inkardan dolayı Zazaca hakkında herhangi bir bilimsel kaynak bulmak pek güç. Ondan ötürü Zazaca Türkiye dışında, özellikle Almanya’da araştırılabilip, bilimsel olarak İrani diller arasındaki yeri saptanmıştır.

Zazaca’yı ilk olarak başlıbaşına bir dil olduğunu, yaptığı derleme, araştırma ve incelemeleriyle kanıtlayan ilk dilbilimci Oskar Mann’dır. Oskar Mann’ın  1903’ten 1907’ye  kadar yaptığı araştırmalarını ilerletip kitap haline getiren Karl Hadank, “Die Mundarten der Zâzâ” adlı bilimsel eseri 1932 yılında kitaplaştırmıştır. Böylece İranoloji dilbilimde Zaza dili bugüne kadar dilbilimcilerin hemfikirliliğiyle başlıbaşına olarak tanınma durumunu korumakta. Oskar Mann’dan önce Peter Lerch (1856), Friedrich Müller (1864), Albert van Le Coq (1901) gibi araştırmacı ve dilbilimcilerin eserlerinde de Zazaca hakkında folklorik yazın derleyip kısmen analiz de etmişlerdir.

W.B. Henning (1954) , D.N. MacKenzie (1961-95), T. L. Todd (1985; A Grammar of Dimili [also known as Zaza], Michigan 1985, 277 s.), G.S. Asatrian / F. Vahman (1987-95), Joyce Blau (1989), P. Lecoq (1989), C. M. Jacobson (1993-97; Rastnustena Zonê Ma / Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache, Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn 1993 / İstanbul 2001, Tij Yayınları; Zazaca Okuma Yazma El Kitabı, Bonn 1997 / İstanbul, Tij Yayınları), J. Gippert (1993-96), M. Sandonato (1994), Ludwig Paul (1994-98; Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden 1998, 366 s.), Zılfi Selcan (1987-98; Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim), Wissenschaft und Technik Verlag, Berlin 1998) gibi dilbilimcilerin analiz ve araştırmaları günümüze dek sürmekte.

 Devleti oluşturan temel taşlarından birinin 1914-15 Ermeni-Süryani-Yezidi-Rum soykırımı ve 1937-38 Dersim soykırımı olan Türkiye Cumhuriyeti’inde cebren de uygulanan tevhidi tedrisat kanunundan dolayı egitim dili sadece Türkçe’den ibaret sayılmış, bu yüzden Zazaca ve diger anadolu dilleri kendilerini bir eğitim ortamında geliştirebilmek ve eğitim dili olabilme imkanı bulamamıştır. Eğitim dilinin sadece Türkçe’den ibaret olması medeniyetler beşiği olan Anadolu’nun çok dilli ve kültürlü yapısına büyük zarar vermiştir. Bundan dolayı Zazaca ve diğer etnik diller varlıklarını sürdürme noktasında unutulma ve ölü bir dil olma sınırına gelmiştir. Son yıllarda özellikle Avrupa’da Zazaca edebiyatı ve yazı dili çalışmaları ve çabaları Zazalar arasında olumlu bir yankı oluşturmuştur.

Zazaca, Kuzey-Batı İrani dilleri arasında Prof. Dr. J. Gippert ve P. Lecoq’un şemasına göre şöyle sınıflandırılmakta:

KUZEY-BATI IRANÎ:
Hyrkani (Gurgan/Cürcan) Gurubu: Beluçi, Sengiseri, Gurani, Zazaca
Karmani Grurbu: Kürtçe, Sivendi
Medo-Hazar (Caspic) Gurubu: Gileki, Mazederani, Sorxeyi, Taleshi, Âseri

GÜNEY-BATI IRANÎ:
Farsca, Tacikçe, Tati

Tarihsel olarak son yapılan araştırmalara göre Zazaca,  bir Ortaçağ-İrani dili olan Partça’ya yakınlık arzetmekte. Günümüz Kuzey-İran’da, Hazar Denizi kıyısında konuşulan diller de Zazaca’ya ilginç yakınlık göstermekte.

Din

Zazalar’ın hemen yarısı Alevi, yarısı da Sünni Müslüman kesimden oluşmaktadır. Sünni kesimde ayrıca Şafii ve Hanefi Zazalar mevcut.  Özellikle Alevi-Sünni ve de Şafii-Hanefi farklılığı Zazalar’da dildeki şive ve kültürde, yaşam tarzında belirmiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

Contact Form


Bize Yazın





Adınız (gerekli)

Epostanız (gerekli)

Konu

İletiniz